Τα social media μας έκαναν ηλίθιους – πώς να το διορθώσετε

Ο Jonathan Haidt, κοινωνικός ψυχολόγος στο New York University’s School of Business, υποστηρίζει ότι οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης “εκπαιδεύουν” τους χρήστες να εστιάζουν περισσότερο στο performing (να δίνουν παραστάσεις). Αυτό όμως είναι μόνο η αρχή.

social

Πώς θα ήταν αν ζούσαμε στη Βαβέλ μετά την καταστροφή της; Η Γένεση, μας αναφέρει ότι οι απόγονοι του Νώε έχτισαν μια μεγάλη πόλη στη γη Σινάρ. Έφτιαξαν έναν πύργο που είχε σαν στόχο να φτάσει με την κορυφή του στους ουρανούς. Κι αυτό για να “κάνουν όνομα”.

Ο Θεός προσβλήθηκε από την ύβρη της ανθρωπότητας και σκέφτηκε να μπερδέψει την γλώσσα τους, για να μην καταλαβαίνουν ο ένας τον άλλο.

babel

Το κείμενο δεν αναφέρει ότι ο Θεός κατέστρεψε τον πύργο, αλλά σε πολλές δημοφιλείς αποδόσεις της ιστορίας το κάνει, οπότε ας κρατήσουμε αυτή τη δραματική εικόνα στο μυαλό μας: άνθρωποι να περιπλανώνται ανάμεσα στα ερείπια, ανίκανοι να επικοινωνήσουν, καταδικασμένοι σε αμοιβαία ακατανοησία.

Η ιστορία της Βαβέλ είναι η καλύτερη μεταφορά που έχω βρει για αυτό που συνέβη στην Αμερική τη δεκαετία του 2010 και τη διαλυμένη χώρα που κατοικούμε τώρα. Κάτι πήγε τρομερά στραβά, και έγινε πολύ ξαφνικά. Είμαστε αποπροσανατολισμένοι, δεν μπορούμε να μιλήσουμε την ίδια γλώσσα ή να αναγνωρίσουμε την ίδια αλήθεια. Είμαστε αποκομμένοι ο ένας από τον άλλο αλλά και από το παρελθόν μας.

Είναι σαφές εδώ και αρκετό καιρό ότι η κόκκινη και η μπλε Αμερική γίνονται σαν δύο διαφορετικές χώρες που διεκδικούν την ίδια επικράτεια, με δύο διαφορετικές εκδοχές του Συντάγματος, της οικονομίας και της αμερικανικής ιστορίας. Όμως η Βαβέλ δεν είναι μια ιστορία για τον φυλετισμό, είναι μια ιστορία για τον κατακερματισμό των πάντων. Πρόκειται για τη συντριβή όλων όσων φαινόταν σταθερά, και την διασπορά ανθρώπων που αποτελούσαν μια κοινότητα. Είναι μια μεταφορά για αυτό που συμβαίνει όχι μόνο μεταξύ του κόκκινου και του μπλε, αλλά και εντός της αριστεράς και της δεξιάς, στα πανεπιστήμια, σε εταιρείες, σε επαγγελματικούς συλλόγους, μουσεία, ακόμα και οικογένειες.

Η Βαβέλ είναι μια μεταφορά για το τι έχουν κάνει ορισμένα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε όλες σχεδόν τις ομάδες και τους θεσμούς που είναι πιο σημαντικοί για το μέλλον της χώρας — και σε εμάς ως λαό. Πως έγινε αυτό? Και τι δείχνει για την αμερικανική ζωή;

Η άνοδος του σύγχρονου πύργου

Υπάρχει μια κατεύθυνση στην ιστορία προς την συνεργασία σε μεγαλύτερη κλίμακα. Βλέπουμε αυτή την τάση στη βιολογική εξέλιξη, στη σειρά των “μεγάλων μεταπτώσεων” μέσω των οποίων εμφανίστηκαν αρχικά πολυκύτταροι οργανισμοί και στη συνέχεια ανέπτυξαν νέες συμβιωτικές σχέσεις. Το βλέπουμε και στην πολιτιστική εξέλιξη, όπως αναφέρει ο Robert Wright στο βιβλίο του το 1999, Nonzero: The Logic of Human Destiny. Ο Wright έδειξε ότι η ιστορία περιλαμβάνει μια σειρά από μεταβάσεις, που έρχονται αναπόφευκτα από την αύξηση της πυκνότητας του πληθυσμού και τις νέες τεχνολογίες (γραφή, δρόμοι, τυπογραφεία).

Δημιούργησαν νέες δυνατότητες για αμοιβαίο επωφελές εμπόριο και μάθηση. Οι συγκρούσεις του μηδενικού αθροίσματος — όπως οι θρησκευτικοί πόλεμοι που προέκυψαν καθώς το τυπογραφείο διέδωσε αιρετικές ιδέες σε ολόκληρη την Ευρώπη — θεωρούνταν σαν προσωρινές οπισθοδρομήσεις, και μερικές φορές ακόμη και σαν ένα αναπόσπαστο κομμάτι της προόδου. (Αυτοί οι θρησκευτικοί πόλεμοι, υποστήριξε, κατέστησαν δυνατή τη μετάβαση στα σύγχρονα έθνη-κράτη με καλύτερα ενημερωμένους πολίτες.) Ο Πρόεδρος Μπιλ Κλίντον επαίνεσε την αισιόδοξη απεικόνιση του Nonzero για ένα πιο συνεργάσιμο μέλλον χάρη στη συνεχή τεχνολογική πρόοδο.

Το πρώιμο Διαδίκτυο της δεκαετίας του 1990, με τις “αίθουσες” chat, τους πίνακες μηνυμάτων και το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, αποτέλεσε παράδειγμα της διατριβής του Nonzero, όπως και το πρώτο κύμα πλατφορμών μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που ξεκίνησε γύρω στο 2003. Το Myspace, το Friendster και το Facebook έκαναν εύκολη τη σύνδεση με φίλους και αγνώστους για να μιλήσουμε για κοινά ενδιαφέροντα, δωρεάν, και σε μια κλίμακα που ποτέ πριν δεν μπορούσε κανείς να φανταστεί.

Μέχρι το 2008, το Facebook είχε αναδειχθεί η κυρίαρχη πλατφόρμα, με περισσότερους από 100 εκατομμύρια μηνιαίους χρήστες, καθώς προχωρούσε ακάθεκτη στα 3 δισεκατομμύρια περίπου χρήστες που έχει σήμερα. Την πρώτη δεκαετία του νέου αιώνα, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης θεωρούνταν ευρέως κάτι σαν ευλογία για τη δημοκρατία. Ποιος δικτάτορας θα μπορούσε να επιβάλει τη θέλησή του σε έναν διασυνδεδεμένο πολίτη;

babel lang

Το υψηλότερο σημείο της τεχνοδημοκρατικής αισιοδοξίας ήταν αναμφισβήτητα το 2011, μια χρονιά που ξεκίνησε με την Αραβική Άνοιξη και τελείωσε με το παγκόσμιο κίνημα Occupy. Τότε ήταν επίσης που το Google Translate έγινε διαθέσιμο σχεδόν σε όλα τα smartphone, οπότε θα μπορούσαμε να πούμε ότι το 2011 ήταν η χρονιά που η ανθρωπότητα ανοικοδόμησε τον Πύργο της Βαβέλ. Ήμασταν πιο κοντά από ποτέ στο να είμαστε “ένας λαός” και είχαμε ξεπεράσει την κατάρα της διαίρεσης ανά γλώσσα. Για τους αισιόδοξους τεχνοδημοκρατικούς, φαινόταν να είναι μόνο η αρχή αυτού που θα μπορούσε να κάνει η ανθρωπότητα.

Τον Φεβρουάριο του 2012, καθώς ετοιμαζόταν να κυκλοφορήσει το Facebook, ο Zuckerberg σκέφτηκε όλα τα παραπάνω και καθόρισε τα σχέδιά του.

“Σήμερα, η κοινωνία μας έχει φτάσει σε ένα άλλο σημείο καμπής”, έγραψε σε μια επιστολή του προς τους επενδυτές. Το Facebook ήλπιζε “να επανατοποθετήσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι διαδίδουν και καταναλώνουν πληροφορίες”. Δίνοντάς τους “την εξουσία να μοιράζονται”, θα τους βοηθούσε να “μεταμορφώσουν για άλλη μια φορά πολλούς από τους βασικούς μας θεσμούς και βιομηχανίες”.

Στα 10 χρόνια από τότε, ο Zuckerberg έκανε ακριβώς αυτό που είπε ότι θα έκανε. Αναμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο διαδίδουμε και καταναλώνουμε τις πληροφορίες, μεταμόρφωσε τους θεσμούς μας και μας ώθησε να ξεπεράσουμε ένα οριακό σημείο. Δεν του βγήκε όμως ακριβώς όπως το περίμενε.

Τα πράγματα καταρρέουν

Τι είναι αυτό που συγκρατεί μεγάλες και διαφορετικές κοσμικές δημοκρατίες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ινδία, ή την σύγχρονη Βρετανία και Γαλλία;

Οι κοινωνικοί επιστήμονες έχουν εντοπίσει τουλάχιστον τρεις μεγάλες δυνάμεις που ενώνουν τις συλλογικά επιτυχημένες δημοκρατίες: το κοινωνικό κεφάλαιο (εκτεταμένα κοινωνικά δίκτυα με υψηλά επίπεδα εμπιστοσύνης), ισχυρούς θεσμούς και κοινές ιστορίες. Τα φαίνεται ότι έχουν αποδυναμώσει και τα τρία. Για να δούμε πώς, πρέπει να καταλάβουμε πώς άλλαξαν τα κοινωνικά δίκτυα με την πάροδο του χρόνου — και ειδικά τα χρόνια που ακολούθησαν το 2009.

Αρχικά, οι πλατφόρμες όπως το Myspace και το Facebook ήταν σχετικά ακίνδυνες. Επέτρεπαν στους χρήστες να δημιουργούν σελίδες στις οποίες δημοσιεύουν φωτογραφίες, οικογενειακές ενημερώσεις και συνδέσμους προς τις ως επί το πλείστον στατικές σελίδες των φίλων τους ή των αγαπημένων τους συγκροτημάτων. Με αυτόν τον τρόπο, τα πρώιμα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μπορούσαν να θεωρηθούν απλώς ένα ακόμη βήμα στη μακρά πρόοδο των τεχνολογικών βελτιώσεων – από την Ταχυδρομική Υπηρεσία μέσω τηλεφώνου μέχρι το email και τα γραπτά μηνύματα – που βοήθησαν τους ανθρώπους να επιτύχουν τον αιώνιο στόχο της διατήρησης των κοινωνικών τους δεσμών.

Σταδιακά όμως, οι χρήστες των κοινωνικών δικτύων έγιναν πιο άνετοι στο να μοιράζονται προσωπικές λεπτομέρειες της ζωής τους με αγνώστους αλλά και εταιρείες. Όπως έγραψα σε ένα άρθρο του Atlantic του 2019 με τον Tobias Rose-Stockwell, έγιναν πιο έμπειροι στο να δίνουν παραστάσεις και να διαχειρίζονται το προσωπικό τους brand name για να εντυπωσιάσουν τους άλλους, αλλά χωρίς να εμβαθύνουν στις φιλίες με τον τρόπο που μπορεί να κάνει μια ιδιωτική τηλεφωνική συνομιλία.

Μόλις οι πλατφόρμες των κοινωνικών δικτύων είχαν εκπαιδεύσει τους χρήστες να περνούν περισσότερο χρόνο στο performing και λιγότερο χρόνο στην διασύνδεση, τέθηκε το σκηνικό για ένα σημαντικό μετασχηματισμό, που ξεκίνησε το 2009: την εντατικοποίηση της δυναμικής του viral.

Η Βαβέλ δεν είναι μια ιστορία για φυλετισμό. Είναι μια ιστορία για τον κατακερματισμό των πάντων.

Πριν από το 2009, το Facebook είχε δώσει στους χρήστες ένα απλό timeline – μια ατελείωτη ροή περιεχομένου που παράγεται από τους φίλους και τις συνδέσεις τους, με τις τελευταίες αναρτήσεις στην κορυφή και τις παλαιότερες στο κάτω μέρος. Ο όγκος των πληροφοριών ήταν συντριπτικός, αλλά ήταν μια ακριβής αντανάκλαση των όσων δημοσίευαν άλλοι.

Αυτό άρχισε να αλλάζει το 2009, όταν το Facebook πρόσφερε στους χρήστες έναν τρόπο να κάνουν δημόσια “like” σε δημοσιεύσεις με το πάτημα ενός κουμπιού. Την ίδια χρονιά, το Twitter εισήγαγε κάτι ακόμα πιο ισχυρό: το κουμπί “Retweet”, το οποίο επέτρεπε στους χρήστες να εγκρίνουν δημόσια μια ανάρτηση, ενώ παράλληλα τη μοιράζονταν με όλους τους ακόλουθούς τους. Σύντομα το Facebook αντέγραψε αυτή την καινοτομία με το δικό του κουμπί “share”, το οποίο έγινε διαθέσιμο στους χρήστες των smartphone το 2012. Τα κουμπιά “like” και “share” έγιναν γρήγορα τυπικά χαρακτηριστικά των περισσότερων άλλων πλατφορμών.

digital me

Λίγο μετά το κουμπί “like” άρχισε να παράγει δεδομένα για το τι “προσελκύει” περισσότερο τους χρήστες του. Έτσι το Facebook ανέπτυξε αλγόριθμους για να δώσει σε κάθε χρήστη το περιεχόμενο που είναι πιο πιθανό να δημιουργήσει ένα ακόμα “like” ή κάποια άλλη αλληλεπίδραση, συμπεριλαμβανομένου τελικά και του “share”. Μεταγενέστερη έρευνα έδειξε ότι οι αναρτήσεις που προκαλούν συναισθήματα – ειδικά θυμό στις ομάδες – είναι πιο πιθανό να κοινοποιηθούν.

Μέχρι το 2013, τα κοινωνικά δίκτυα είχαν γίνει ένα νέο παιχνίδι, με δυναμική σε αντίθεση με αυτά του 2008. Αν ήσασταν επιδέξιοι ή τυχεροί, θα μπορούσατε να δημιουργήσετε μια “viral” ανάρτηση που θα σας έκανε “διάσημο στο διαδίκτυο” για λίγες μέρες. Αν κάνατε λάθος, θα μπορούσατε να βρεθείτε θαμμένος σε σχόλια μίσους και ένα σωρό αντιπαραθέσεις. Οι αναρτήσεις σας μπορούσαν πλέον να σας οδηγήσουν στη φήμη, τη δόξα ή στην αντιπαράθεση με βάση τα κλικ χιλιάδων αγνώστων και εσείς φυσικά με τη σειρά σας συνεισφέρετε χιλιάδες κλικ στο παιχνίδι του Zuckerberg.

gun

Αυτό το νέο παιχνίδι ενθάρρυνε την ανεντιμότητα και τη δυναμική του όχλου: Οι χρήστες καθοδηγούνταν όχι μόνο από τις πραγματικές προτιμήσεις τους, αλλά από τις προηγούμενες εμπειρίες ανταμοιβής, και την πρόβλεψή τους για το πώς θα αντιδρούσαν οι άλλοι σε κάθε νέα ενέργεια. Ένας από τους μηχανικούς του Twitter που είχε δουλέψει στο κουμπί “Retweet” αργότερα αποκάλυψε ότι μετάνιωσε για τη συνεισφορά του επειδή είχε κάνει το Twitter ένα πολύ άσχημο μέρος. Καθώς έβλεπε να σχηματίζονται όχλοι στο Twitter μέσω της χρήσης του νέου εργαλείου, σκέφτηκε: “Μπορεί μόλις να παραδώσαμε σε ένα 4χρονο παιδί ένα γεμάτο όπλο”.

  OpenShot Video Editor 3.0.0 Δωρεάν ισχυρός επεξεργαστής βίντεο

Σαν κοινωνικός ψυχολόγος που μελετά το συναίσθημα, την ηθική, και την πολιτική, το είδα να συμβαίνει και αυτό. Οι προσφάτως τροποποιημένες πλατφόρμες σχεδιάστηκαν σχεδόν τέλεια για να αναδείξουν τον πιο ηθικό και λιγότερο αντανακλαστικό εαυτό μας. Ο όγκος της αγανάκτησης ήταν συγκλονιστικός.

Ήταν ακριβώς αυτό το είδος σπασμωδικής και εκρηκτικής εξάπλωσης της οργής από το οποίο προσπάθησε να μας προστατεύσει ο James Madison καθώς συνέτασσε το Σύνταγμα των ΗΠΑ. Οι συγγραφείς του Συντάγματος ήταν εξαιρετικοί κοινωνικοί ψυχολόγοι. Γνώριζαν ότι η δημοκρατία είχε κάποια αχίλλειο πτέρνα επειδή εξαρτιόταν από τη συλλογική κρίση των ανθρώπων και οι δημοκρατικές κοινότητες υπόκεινται “στην αναταραχή και την αδυναμία των απείθαρχων μαζών”. Ως εκ τούτου, το κλειδί για τον σχεδιασμό μιας βιώσιμης δημοκρατίας ήταν η οικοδόμηση μηχανισμών για να επιβραδύνουν τα πράγματα, να χαλαρώσουν τα πάθη στις μάζες, να απαιτήσουν συμβιβασμούς και να δώσουν στους ηγέτες κάποια απομόνωση από τη μανία της στιγμής, ενώ εξακολουθούσαν να λογοδοτούν στον λαό περιοδικά, την ημέρα των εκλογών.

Οι εταιρείες τεχνολογίας που ενίσχυσαν το virality από το 2009 έως το 2012 μας έφεραν βαθιά στον εφιάλτη του Madison.

Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν μεγεθύνει και οπλίσει το επιπόλαιο. Είναι πιο υγιής η δημοκρατία μας τώρα που είχαμε καυγάδες στο Twitter για το φόρεμα της Melania Trump σε μια εκδήλωση μνήμης της 11ης Σεπτεμβρίου, που είχε τέτοιες ραφές που έμοιαζε με ουρανοξύστης? Τι θα λέγατε για το tweet του γερουσιαστή Ted Cruz που επέκρινε το Big Bird για το tweet σχετικά με το εμβόλιο του για τον COVID;

Δεν είναι μόνο η σπατάλη χρόνου που έχει σημασία. Είναι η συνεχής απομάκρυνση της εμπιστοσύνης. Μια απολυταρχία μπορεί να αναπτύξει προπαγάνδα ή να χρησιμοποιήσει τον φόβο για να παρακινήσει τις συμπεριφορές που επιθυμεί, αλλά μια δημοκρατία εξαρτάται από την ευρέως εσωτερικευμένη αποδοχή της νομιμότητας των κανόνων και των θεσμών. Η τυφλή και αμετάκλητη εμπιστοσύνη σε οποιοδήποτε συγκεκριμένο άτομο ή οργανισμό δεν είναι ποτέ δικαιολογημένη.

Όταν όμως οι πολίτες χάνουν την εμπιστοσύνη στους εκλεγμένους ηγέτες, τις υγειονομικές αρχές, τα δικαστήρια, την αστυνομία, τα πανεπιστήμια και την ακεραιότητα των εκλογών, τότε κάθε απόφαση αμφισβητείται. Κάθε εκλογή γίνεται αγώνας ζωής και θανάτου για να σωθεί η χώρα από την άλλη πλευρά. Το πιο πρόσφατο Edelman Trust Barometer (ένα διεθνές μέτρο της εμπιστοσύνης των πολιτών στην κυβέρνηση, τις επιχειρήσεις, τα μέσα ενημέρωσης και τους μη κυβερνητικούς οργανισμούς) έδειξε τις σταθερές και ικανές απολυταρχίες (Κίνα και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα) στην κορυφή της λίστας, ενώ τις αμφιλεγόμενες δημοκρατίες όπως Οι Ηνωμένες Πολιτείες, το Ηνωμένο Βασίλειο, την Ισπανία και τη Νότια Κορέα ήταν κοντά στον πάτο και λίγο πάνω από τη Ρωσία.

babel stairs

Πρόσφατες ακαδημαϊκές μελέτες υποδεικνύουν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πράγματι διαβρωτικά για την εμπιστοσύνη στις κυβερνήσεις, τα μέσα ενημέρωσης και γενικά τους ανθρώπους και τους θεσμούς. Ένα έγγραφο που προσφέρει μια πιο ολοκληρωμένη ανασκόπηση της έρευνας, με επικεφαλής τους κοινωνικούς επιστήμονες Philipp Lorenz-Spreen και Lisa Oswald, καταλήγει στο συμπέρασμα ότι “η μεγάλη πλειοψηφία των αναφερόμενων συσχετισμών μεταξύ χρήσης ψηφιακών μέσων και εμπιστοσύνης φαίνεται να είναι επιζήμια για τη δημοκρατία”. Η βιβλιογραφία είναι περίπλοκη — ορισμένες μελέτες δείχνουν οφέλη, ιδιαίτερα στις λιγότερο ανεπτυγμένες δημοκρατίες — αλλά η ανασκόπηση διαπιστώνει συνολικά, ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν την πολιτική πόλωση, υποδαυλίζουν τον λαϊκισμό, ιδιαίτερα τον δεξιό λαϊκισμό, και συνδέονται με τη διάδοση της παραπληροφόρησης.

Όταν οι άνθρωποι χάνουν την εμπιστοσύνη τους στους θεσμούς, χάνουν την εμπιστοσύνη τους στις ιστορίες που διηγούνται αυτά τα ιδρύματα. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για τα ιδρύματα στα οποία έχει ανατεθεί η εκπαίδευση των παιδιών. Τα προγράμματα σπουδών της ιστορίας συχνά προκαλούν πολιτικές διαμάχες, αλλά το Facebook και το Twitter δίνουν τη δυνατότητα στους γονείς να εξοργίζονται καθημερινά με ένα νέο απόσπασμα από τα μαθήματα ιστορίας των παιδιών τους. Τα κίνητρα των δασκάλων και των διοικητικών υπαλλήλων τίθενται υπό αμφισβήτηση, και μερικές φορές ακολουθούν υπερβολικές νομοθετικές ρυθμίσεις ή μεταρρυθμίσεις στα προγράμματα σπουδών, μειώνοντας την εκπαίδευση και μειώνοντας περαιτέρω την εμπιστοσύνη σε αυτήν. Ένα αποτέλεσμα είναι ότι οι νέοι που μορφώθηκαν στην εποχή μετά τη Βαβέλ είναι λιγότερο πιθανό να καταλήξουν σε μια συνεκτική ιστορία για το ποιοι είμαστε σαν λαός και λιγότερο πιθανό να μοιραστούν οποιαδήποτε τέτοια ιστορία με εκείνους που φοίτησαν σε διαφορετικά σχολεία ή που εκπαιδεύτηκαν μια διαφορετική δεκαετία.

Ο πρώην αναλυτής της CIA Martin Gurri προέβλεψε αυτές τις σπασμωδικές συνέπειες στο βιβλίο του το 2014, Η εξέγερση του κοινού (The Revolt of the Public). Η ανάλυση του Gurri επικεντρώθηκε στις επιπτώσεις της εκθετικής ανάπτυξης των πληροφοριών που ανατρέπουν την εξουσία, ξεκινώντας από το Διαδίκτυο τη δεκαετία του 1990. Γράφοντας πριν από σχεδόν μια δεκαετία, ο Gurri μπορούσε ήδη να δει τη δύναμη των social media ως καθολικού διαλύτη, που διαλύει τους δεσμούς και αποδυναμώνει τους θεσμούς. Ανέφερε ότι τα δίκτυα “μπορούν να διαμαρτυρηθούν και να ανατρέψουν, αλλά δεν μπορούν να κυβερνήσουν”. Περιέγραψε τον μηδενισμό των πολλών κινημάτων διαμαρτυρίας του 2011 που οργανώθηκαν ως επί το πλείστον διαδικτυακά και που, όπως το Occupy Wall Street, απαιτούσαν την καταστροφή των υπαρχόντων θεσμών χωρίς να προσφέρουν ένα εναλλακτικό όραμα για το μέλλον ή μια οργάνωση που θα μπορούσε να το πραγματοποιήσει.

Ο Gurri δεν είναι οπαδός των ελίτ ή της συγκεντρωτικής εξουσίας, αλλά αναφέρει ένα εποικοδομητικό χαρακτηριστικό της προ-ψηφιακής εποχής: ένα ενιαίο “μαζικό κοινό”, που καταναλώνει το ίδιο περιεχόμενο, είναι σαν να κοιτούν όλοι στον ίδιο γιγαντιαίο καθρέφτη την αντανάκλαση της δικής τους κοινωνίας. Σε ένα σχόλιο στο Vox που θυμίζει την πρώτη διασπορά μετά τη Βαβέλ, ανέφερε:

Η ψηφιακή επανάσταση έσπασε αυτόν τον καθρέφτη και τώρα το κοινό κατοικεί σε αυτά τα σπασμένα κομμάτια γυαλιού. Άρα το κοινό δεν είναι ένα πράγμα. Είναι πολύ κατακερματισμένο και βασικά είναι αμοιβαία εχθρικό. Είναι κυρίως άνθρωποι που φωνάζουν ο ένας στον άλλο και ζουν σε φυσαλίδες του ενός ή του άλλου είδους.

Ο Mark Zuckerberg μπορεί να μην επιθυμούσε τίποτα από όλα αυτά. Αλλά με την επανασύνδεση των πάντων σε μια ακαταμάχητη βιασύνη για ανάπτυξη — με μια αφελή αντίληψη της ανθρώπινης ψυχολογίας, την ελάχιστη κατανόηση της πολυπλοκότητας των θεσμών και χωρίς ανησυχία για το εξωτερικό κόστος που επιβάλλεται στην κοινωνία—Facebook, Twitter, YouTube και μερικές άλλες μεγάλες πλατφόρμες άθελά τους διέλυσαν την εμπιστοσύνη, την πίστη στους θεσμούς προσπαθώντας να συγκροτήσουν μια μεγάλη και ποικιλόμορφη κοσμική δημοκρατία.

Νομίζω ότι μπορούμε να χρονολογήσουμε την πτώση του πύργου στα χρόνια μεταξύ 2011 (το εστιακό έτος “μηδενιστικών” διαμαρτυριών του Gurri) και του 2015, μια χρονιά που σημαδεύτηκε από το “μεγάλο ξύπνημα” στα αριστερά και την επικράτηση του Donald Trump στα δεξιά. Ο Donald Trump δεν κατέστρεψε τον πύργο, απλώς εκμεταλλεύτηκε την πτώση του. Ήταν ο πρώτος πολιτικός που κατέκτησε τη νέα δυναμική της μετά τη Βαβέλ εποχής, στην οποία η αγανάκτηση είναι το κλειδί για το virality, η σκηνική ερμηνεία συνθλίβει την ικανότητα, το Twitter μπορεί να υπερισχύσει σε όλες τις εφημερίδες στη χώρα.

Πολιτική μετά τη Βαβέλ

“Η πολιτική είναι η τέχνη του εφικτού”, ανέφερε ο Γερμανός πολιτικός Otto von Bismarck το 1867. Αυτό σε μια δημοκρατία μετά τη Βαβέλ, μπορεί να μην ισχύει.

Φυσικά, ο αμερικανικός πολιτισμικός πόλεμος και η παρακμή της διακομματικής συνεργασίας προηγούνται της άφιξης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Τα μέσα του 20ου αιώνα ήταν μια εποχή ασυνήθιστα χαμηλής πόλωσης στο Κογκρέσο, το οποίο άρχισε να επανέρχεται στα ιστορικά επίπεδα στις δεκαετίες του 1970 και του 1980. Η ιδεολογική απόσταση μεταξύ των δύο κομμάτων άρχισε να αυξάνεται ταχύτερα τη δεκαετία του 1990. Το Fox News και η “Ρεπουμπλικανική Επανάσταση” του 1994 μετέτρεψαν το GOP σε ένα πιο μαχητικό κόμμα. Για παράδειγμα, ο Πρόεδρος της Βουλής Newt Gingrich αποθάρρυνε τα νέα Ρεπουμπλικανικά μέλη του Κογκρέσου να μεταφέρουν τις οικογένειές τους στην Ουάσιγκτον, όπου ήταν πιθανό να δημιουργήσουν κοινωνικούς δεσμούς με τους Δημοκρατικούς και τις οικογένειές τους.

Έτσι, οι διακομματικές σχέσεις ήταν ήδη τεταμένες πριν από το 2009. Αλλά η ενισχυμένη virality των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έκτοτε κατέστησε πιο επικίνδυνο το να φανεί κάποιος αδελφός με τον εχθρό ή ακόμη το να μην μπορεί να επιτεθεί στον εχθρό του με αρκετό σθένος. Στα δεξιά, ο όρος RINO (Republican in Name Only) αντικαταστάθηκε το 2015 από τον πιο περιφρονητικό όρο cuckservative, που διαδόθηκε στο Twitter από τους υποστηρικτές του Trump.

trump carson

Στα αριστερά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ξεκίνησαν την κουλτούρα προώθησης στα χρόνια μετά το 2012, με μεταμορφωτικά αποτελέσματα στην πανεπιστημιακή ζωή και αργότερα στην πολιτική και τον πολιτισμό σε όλο τον αγγλόφωνο κόσμο.

Τι άλλαξε τη δεκαετία του 2010;

Ας ξαναδούμε τη μεταφορά του μηχανικού του Twitter να δίνει ένα γεμάτο όπλο σε ένα 4χρονο. Ένα κακόβουλο tweet δεν σκοτώνει κανέναν. Είναι μια προσπάθεια τιμωρίας κάποιου δημοσίως κατά τη μετάδοση μιας δικής του αρετής, λαμπρότητας ή φυλετικής πίστης. Είναι περισσότερο ένα βέλος από μια σφαίρα, που προκαλεί πόνο, αλλά όχι τον θάνατο. Ακόμα κι έτσι, από το 2009 έως το 2012, το Facebook και το Twitter διέθεσαν περίπου 1 δισεκατομμύριο βέλη παγκοσμίως.

Πυροβολούμε ο ένας τον άλλον από τότε.

gun o

Τα κοινωνικά δίκτυα έδωσαν φωνή σε μερικούς ανθρώπους που δεν είχαν, και διευκόλυναν στο να λογοδοτούν οι ισχυροί για τις ατασθαλίες τους, όχι μόνο στην πολιτική αλλά και στις επιχειρήσεις, τις τέχνες, τον ακαδημαϊκό χώρο και αλλού. Οι σεξουαλικές παρενοχλήσεις πριν από το Twitter, ήταν δύσκολο να ανακοινωθούν, κάτι που το άλλαξε πολύ εύκολα το κίνημα #MeToo. Ωστόσο, η στρεβλή “λογοδοσία” των κοινωνικών δικτύων έχει επιφέρει την αδικία και την πολιτική δυσλειτουργία με τρεις τρόπους.

Πρώτον, τα βέλη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δίνουν περισσότερη δύναμη στα troll και τους προβοκάτορες ενώ φιμώνουν καλούς πολίτες.
Δεύτερον, τα βέλη των μέσων κοινωνικής δικτύωσης δίνουν περισσότερη δύναμη και φωνή στα πολιτικά άκρα ενώ μειώνουν τη δύναμη και τη φωνή της μετριοπαθούς πλειοψηφίας.
Τέλος, δίνοντας σε όλους βέλη, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αναπληρώνουν τους πάντες στο να απονείμουν τη δικαιοσύνη χωρίς τη δέουσα διαδικασία. Πλατφόρμες όπως το Twitter έχουν μετατραπεί σε Άγρια Δύση, και κανείς δεν χρειάζεται να λογοδοτήσει. Μια επιτυχημένη επίθεση προσελκύει ένα καταιγισμό likes και συνεχόμενα share/retweet.

  Τα δεδομένα της WhatsApp κυκλοφορούν στο Dark Web

Δομική Βλακεία

stupid small

Από τότε που έπεσε ο πύργος, οι συζητήσεις κάθε είδους γίνονται όλο και πιο συγκεχυμένες. Το πιο διάχυτο εμπόδιο για την καλή σκέψη είναι η προκατάληψη της επιβεβαίωσης, η οποία αναφέρεται στην ανθρώπινη τάση να αναζητά μόνο στοιχεία που επιβεβαιώνουν τις προτιμώμενες πεποιθήσεις μας. Ακόμη και πριν από την εμφάνιση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, οι μηχανές αναζήτησης υπερφόρτιζαν την προκατάληψη επιβεβαίωσης, καθιστώντας πολύ πιο εύκολο για τους ανθρώπους να βρουν στοιχεία για παράλογες πεποιθήσεις και θεωρίες συνωμοσίας, όπως το ότι η Γη είναι επίπεδη. Όμως τα social media έκαναν τα πράγματα πολύ χειρότερα.

Η πιο αξιόπιστη θεραπεία για την προκατάληψη επιβεβαίωσης είναι η αλληλεπίδραση με άτομα που δεν συμμερίζονται τις πεποιθήσεις σας. Σε αντιμετωπίζουν με αντεξηγήσεις και αντίλογο.

Ο John Stuart Mill είπε: “Αυτός που γνωρίζει μόνο τη δική του πλευρά της υπόθεσης, γνωρίζει ελάχιστα από αυτή” και μας προτρέπει να αναζητήσουμε αντικρουόμενες απόψεις “από άτομα που τις πιστεύουν πραγματικά”.

Οι άνθρωποι που σκέφτονται διαφορετικά και είναι πρόθυμοι να μιλήσουν αν διαφωνούν μαζί σου σε κάνουν πιο έξυπνο, σχεδόν σαν να είναι προεκτάσεις του εγκεφάλου σου. Οι άνθρωποι που προσπαθούν να φιμώσουν ή να εκφοβίσουν τους επικριτές τους γίνονται ανόητοι, σχεδόν σαν να ρίχνουν βελάκια στον εγκέφαλό τους.

Μέρος του μεγαλείου της Αμερικής τον 20ο αιώνα προήλθε από την ανάπτυξη ενός ικανού, ζωντανού και παραγωγικού δικτύου ιδρυμάτων παραγωγής γνώσης, συνδέοντας τα καλύτερα πανεπιστήμια του κόσμου, με ιδιωτικές εταιρείες που μετέτρεψαν την επιστημονική πρόοδο σε κατανάλωση που άλλαξε τη ζωή, τα προϊόντα, τις κυβερνητικές υπηρεσίες. Υποστήριξαν την επιστημονική έρευνα και ηγήθηκαν μιας συνεργασίας που έφερε τους ανθρώπους στο φεγγάρι.

Αλλά αυτή η ρύθμιση, δεν είναι αυτοσυντηρούμενη. Βασίζεται σε μια σειρά από μερικές ευαίσθητες κοινωνικές ρυθμίσεις και κατανοήσεις, και αυτές πρέπει να γίνουν κατανοητές, να επιβεβαιωθούν και να προστατευθούν. Τι συμβαίνει λοιπόν όταν ένας θεσμός δεν συντηρείται καλά και παύει η εσωτερική διαφωνία, είτε επειδή οι άνθρωποι έχουν γίνει ιδεολογικά ομοιογενείς είτε επειδή φοβούνται να διαφωνήσουν;

Αυτό, πιστεύω, συνέβη σε πολλούς από τους βασικούς θεσμούς της Αμερικής από τα μέσα έως τα τέλη της δεκαετίας του 2010. Έγιναν πιο ανόητοι μαζικά επειδή τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενστάλαξαν στα μέλη τους έναν χρόνιο φόβο μήπως εκτεθούν. Η αλλαγή ήταν πιο έντονη στα πανεπιστήμια, τους ακαδημαϊκούς συλλόγους, τις δημιουργικές βιομηχανίες και τους πολιτικούς οργανισμούς σε κάθε επίπεδο (εθνικό, κρατικό και τοπικό) και ήταν τόσο διάχυτη που καθιέρωσε νέους κανόνες συμπεριφοράς που υποστηρίζονταν από νέες πολιτικές φαινομενικά εν μία νυκτί.

Η πανταχού παρουσία των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και του viral σήμαινε ότι μια λέξη που ειπώθηκε από έναν καθηγητή, ηγέτη ή δημοσιογράφο, ακόμη και αν ειπωθεί με θετική πρόθεση, θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια καταιγίδα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πυροδοτώντας κάποια άμεση απόλυση ή μια παρατεταμένη έρευνα από το ίδρυμα. Οι συμμετέχοντες στα ιδρύματα άρχισαν να αυτολογοκρίνονται σε ανθυγιεινό βαθμό.

Αλλά όταν ένα ίδρυμα τιμωρεί την εσωτερική διαφωνία, ρίχνει βελάκια στον εγκέφαλό του.

Η αμερικανική πολιτική γίνεται όλο και πιο γελοία και δυσλειτουργική όχι επειδή οι Αμερικανοί γίνονται λιγότερο έξυπνοι. Το πρόβλημα είναι δομικό. Χάρη στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και του viral, η διαφωνία τιμωρείται σε πολλά από τα θεσμικά μας όργανα, πράγμα που σημαίνει ότι οι κακές ιδέες εξυψώνονται στην επίσημη πολιτική.

Θα γίνει πολύ χειρότερο

Η τεχνητή νοημοσύνη πλησιάζει στο να επιτρέψει την απεριόριστη διάδοση μιας εξαιρετικά πιστευτής παραπληροφόρησης. Το πρόγραμμα τεχνητής νοημοσύνης GPT-3 είναι ήδη τόσο καλό που μπορείτε να του δώσετε ένα θέμα και έναν τόνο και θα βγάζει όσα δοκίμια θέλετε, συνήθως με τέλεια γραμματική, συντακτικό και εκπληκτικό επίπεδο συνοχής. Σε ένα ή δύο χρόνια, όταν το πρόγραμμα αναβαθμιστεί σε GPT-4, θα γίνει πολύ πιο ικανό. Σε ένα δοκίμιο του 2020 με τίτλο “Η παροχή παραπληροφόρησης θα είναι σύντομα άπειρη” (The Supply of Disinformation Will Soon Be Infinite), η Renée DiResta, η υπεύθυνη έρευνας στο Stanford Internet Observatory, εξηγεί ότι η διάδοση ψευδών ειδήσεων θα γίνει γρήγορα ασύλληπτα εύκολη.

Δημοκρατία μετά τη Βαβέλ

Δεν μπορούμε να επιστρέψουμε στον τρόπο που ήταν τα πράγματα στην προ-ψηφιακή εποχή. Οι κανόνες, οι θεσμοί και οι μορφές της πολιτικής συμμετοχής που αναπτύχθηκαν στην εποχή της μαζικής επικοινωνίας δεν πρόκειται να λειτουργήσουν καλά τώρα που η τεχνολογία έχει φτάσει εδώ που έχει φτάσει.

Τα πάντα είναι πολύ πιο γρήγορα και πιο πολυκατευθυντικά. Η αμερικανική δημοκρατία λειτουργεί πλέον εκτός των ορίων της βιωσιμότητας. Εάν δεν κάνουμε μεγάλες αλλαγές σύντομα, τότε οι θεσμοί μας, το πολιτικό μας σύστημα και η κοινωνία μας μπορεί να καταρρεύσουν κατά τον επόμενο μεγάλο πόλεμο, πανδημία, οικονομική κατάρρευση ή συνταγματική κρίση.

Τι αλλαγές χρειάζονται;

Ο επανασχεδιασμός της δημοκρατίας για την ψηφιακή εποχή είναι πολύ πέρα ​​από τις δυνατότητές μου, αλλά μπορώ να προτείνω τρεις κατηγορίες μεταρρυθμίσεων – τρεις στόχους που πρέπει να επιτευχθούν εάν η δημοκρατία θέλει να παραμείνει βιώσιμη στη μετά τη Βαβέλ εποχή.

Πρέπει να σκληρύνουμε τους δημοκρατικούς θεσμούς ώστε να μπορούν να αντέξουν τον χρόνιο θυμό και τη δυσπιστία, να μεταρρυθμίσουμε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ώστε να καταστούν λιγότερο κοινωνικά διαβρωτικά και να προετοιμάσουμε καλύτερα την επόμενη γενιά για τη δημοκρατική ιδιότητα του πολίτη σε αυτή τη νέα εποχή.

Σκληροί δημοκρατικοί θεσμοί

Η πολιτική πόλωση είναι πιθανό να αυξηθεί στο άμεσο μέλλον. Επομένως, θα πρέπει να μεταρρυθμίσουμε τους βασικούς θεσμούς, ώστε να μπορούν να συνεχίσουν να λειτουργούν ακόμη κι αν τα επίπεδα θυμού, παραπληροφόρησης και βίας αυξηθούν πολύ πάνω από αυτά που έχουμε σήμερα.

Μεταρρύθμιση των κοινωνικών δικτύων

Μια δημοκρατία δεν μπορεί να επιβιώσει εάν οι δημόσιες πλατείες της είναι μέρη όπου οι άνθρωποι φοβούνται να μιλήσουν και όπου δεν μπορεί να επιτευχθεί σταθερή συναίνεση. Η ενδυνάμωση της άκρας αριστεράς, της ακροδεξιάς, των εγχώριων troll και των ξένων πρακτόρων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δημιουργεί ένα σύστημα που μοιάζει λιγότερο με δημοκρατία και περισσότερο με την κυριαρχία των πιο επιθετικών.

Όμως μπορούμε να μειώσουμε την ικανότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης να διαλύουν την εμπιστοσύνη και να υποδαυλίζουν τη δομική βλακεία. Οι μεταρρυθμίσεις θα πρέπει να περιορίσουν την ενίσχυση των επιθετικών περιθωρίων από τις πλατφόρμες, δίνοντας παράλληλα μεγαλύτερη φωνή σε αυτό που οι More in Common αποκαλούν “εξαντλημένη πλειοψηφία”.

Όσοι αντιτίθενται στη ρύθμιση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης γενικά επικεντρώνονται στη θεμιτή ανησυχία ότι οι περιορισμοί περιεχομένου που επιβάλλονται από την κυβέρνηση θα μετατραπούν στην πράξη σε λογοκρισία. Αλλά το κύριο πρόβλημα με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν είναι ότι κάποιοι δημοσιεύουν ψεύτικα ή τοξικά πράγματα. Είναι ότι το ψεύτικο περιεχόμενο που προκαλεί οργή μπορεί τώρα να φτάσει σε ένα επίπεδο εμβέλειας και επιρροής που δεν ήταν δυνατό πριν από το 2009. Η καταγγελία της Frances Haugen για το Facebook υποστηρίζει απλές αλλαγές στην αρχιτεκτονική των πλατφορμών, αντί για τεράστιες και τελικά μάταιες προσπάθειες αστυνόμευσης σε όλο το περιεχόμενο.

social media,iguru

Για παράδειγμα, πρότεινε να τροποποιηθεί η λειτουργία “share” στο Facebook, έτσι ώστε μετά από δύο φορές share οποιουδήποτε περιεχομένου, το τρίτο άτομο στην αλυσίδα θα πρέπει να αφιερώσει χρόνο για να αντιγράψει και να επικολλήσει το περιεχόμενο σε μια νέα ανάρτηση. Μεταρρυθμίσεις όπως αυτή δεν είναι λογοκρισία. Είναι ουδέτερες ως προς την άποψη και ως προς το περιεχόμενο, και λειτουργούν εξίσου καλά σε όλες τις γλώσσες. Δεν εμποδίζουν κανέναν να πει οτιδήποτε, απλώς επιβραδύνουν την εξάπλωση περιεχομένου που κατά μέσο όρο, είναι λιγότερο πιθανό να είναι αληθινό.

Προετοιμάστε την Επόμενη Γενιά

Η Gen Z – όσοι γεννήθηκαν το 1997 και μετά – δεν φέρουν καμία ευθύνη για το χάος που βρισκόμαστε, αλλά θα το κληρονομήσουν και το κακό είναι ότι οι παλαιότερες γενιές τους εμπόδισαν να μάθουν πώς να το χειριστούν.

Η παιδική ηλικία έχει γίνει πιο περιορισμένη στις πρόσφατες γενιές – με λιγότερες ευκαιρίες για ελεύθερο, μη δομημένο παιχνίδι. Λιγότερος χρόνος έξω χωρίς επίβλεψη και περισσότερος χρόνος στο διαδίκτυο. Όποιες και αν είναι οι επιπτώσεις αυτών των αλλαγών, πιθανότατα θα εμποδίσουν την ανάπτυξη ικανοτήτων που απαιτούνται για την αποτελεσματική αυτοδιακυβέρνηση σε πολλούς νεαρούς ενήλικες. Το ελεύθερο παιχνίδι χωρίς επίβλεψη είναι ο τρόπος της φύσης να διδάσκει στα παιδιά τις δεξιότητες που θα χρειαστούν σαν ενήλικες, δηλαδή την ικανότητα να συνεργάζονται, να επιβάλλουν κανόνες, να συμβιβάζονται, να καταδικάζουν τις συγκρούσεις και να αποδέχονται την ήττα.

Και ενώ τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης έχουν διαβρώσει την “τέχνη του συνεταιρισμού” σε όλη την κοινωνία, αφήνουν βαθύτερα και πιο διαρκή σημάδια στους εφήβους. Ένα κύμα στα ποσοστά άγχους, κατάθλιψης και αυτοτραυματισμού μεταξύ των Αμερικανών εφήβων ξεκίνησε ξαφνικά στις αρχές της δεκαετίας του 2010. (Το ίδιο συνέβη και με τους Καναδούς και Βρετανούς έφηβους, ταυτόχρονα.) Η αιτία δεν είναι γνωστή, αλλά η χρονική στιγμή δείχνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης συνεισφέρουν ουσιαστικά, αφού η αύξηση ξεκίνησε τη στιγμή που η πλειοψηφία των Αμερικανών εφήβων έγιναν καθημερινοί χρήστες τις κύριες κοινωνικές πλατφόρμες. Μελέτες υποστηρίζουν τη σύνδεση με την κατάθλιψη και το άγχος, όπως και οι αναφορές από τους ίδιους τους νέους και από την έρευνα του ίδιου του Facebook, όπως αναφέρει η Wall Street Journal.

Η πιο σημαντική αλλαγή που μπορούμε να κάνουμε για να μειώσουμε τις βλαβερές συνέπειες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης στα παιδιά είναι να καθυστερήσουμε την είσοδο τους. Το Κογκρέσο θα πρέπει να ενημερώσει τον Νόμο για την Προστασία του Απορρήτου των Παιδιών στο Διαδίκτυο, ο οποίος όρισε την ηλικία της λεγόμενης ενηλικίωσης στο Διαδίκτυο (η ηλικία στην οποία οι εταιρείες μπορούν να συλλέγουν προσωπικές πληροφορίες από παιδιά χωρίς τη γονική συναίνεση) στα 13 το 1998, ενώ δεν προβλέπει την αποτελεσματική επιβολή του νόμου. Η ηλικία θα πρέπει να αυξηθεί τουλάχιστον στα 16 και οι εταιρείες θα πρέπει να θεωρηθούν υπεύθυνες για την επιβολή του νόμου.

Γενικότερα, για να προετοιμάσουμε την επόμενη γενιά για την δημοκρατία μετά τη Βαβέλ, ίσως το πιο σημαντικό πράγμα που μπορούμε να κάνουμε είναι να αφήσουμε τα παιδιά να παίξουν.

Αυτό το άρθρο κυκλοφόρησε στην έντυπη έκδοση Μαΐου 2022 του TheAtlantic με τίτλο “After Babel.” Ο Jonathan Haidt είναι κοινωνικός ψυχολόγος στο New York University’s School of Business. Είναι ο συγγραφέας του The Righteous Mind και ο συν-συγγραφέας του The Coddling of the American Mind.
social media,iguru

Written by giorgos

Ο Γιώργος ακόμα αναρωτιέται τι κάνει εδώ....

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Το μήνυμα σας δεν θα δημοσιευτεί εάν:
1. Περιέχει υβριστικά, συκοφαντικά, ρατσιστικά, προσβλητικά ή ανάρμοστα σχόλια.
2. Προκαλεί βλάβη σε ανηλίκους.
3. Παρενοχλεί την ιδιωτική ζωή και τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα άλλων χρηστών.
4. Διαφημίζει προϊόντα ή υπηρεσίες ή διαδικτυακούς τόπους .
5. Περιέχει προσωπικές πληροφορίες (διεύθυνση, τηλέφωνο κλπ).


7  +  1  =